اکو‌سیستم‌های طبیعی و اکوتوریسم با تاکید بر ایران

دربارهٔ کتاب

در سال‌های اخیر توجه به گردشگری به عنوان یک علم در کشور گسترش و توسعه یافته و جایگاه علم گردشگری در کنار دیگر علوم دانشگاهی در حال تثبت شدن است. همچنین امروز دیگر کمیابی منابع گردشگری بخصوص به زبان فارسی چندان قابل تصور نیست درحالی‌که در دهه هفتاد شمسی منابع گردشگری به زبان مادری از تعداد انگشتان یک دست فراتر نبود. با این تفصیل مشکل اصلی از جای دیگر سر برآورده است تولید منابع گردشگری در اشکال مختلف اعم از مقاله، کتاب، جزوه و نظیر اینها، بدون پردازش درست علمی صورت می‌گیرد تا جایی که بار معنایی متفاوتی را متبلور می‌سازد و دانشجو و پژوهشگر را به بیراه می‌برد.
از جمله این موارد بحث اکوتوریسم و معادل‌سازی‌ها و درک‌های نادرستی است که از این گونه از گردشگری رایج شده است. آنچه این روزها در ادبیات گردشگری به عنوان اکوتوریسم خوانده می‌شود در واقع گردشگری مبتنی بر طبیعت است. گردشگری مبتنی بر طبیعت یکی از الگوهای سه گانه فضایی می‌باشد که دو تای دیگر آن گردشگری شهری و گردشگری روستایی می‌باشند. گردشگری مبتنی بر طبیعت دربرگیرنده تمامی سفرها به طبیعت جهت گردشگری با انگیزه‌های مختلف اعم از تفریح، ورزش، استراحت، ماجراجویی و نظیر اینها می‌باشد. در این بین اکوتوریسم یک گونه از گردشگری مبتنی بر طبیعت است از این رو تمايز عمده‌ای مابين گردشگري مبتني بر طبيعت و اكوتوريسم وجود دارد. اين در حالی است كه در بيشتر مواقع اين دو مترادف هم محسوب می‌شوند و حتی گاهی يكی پنداشته می‌شوند. مهم‌ترین اختلاف نظرها درباره گردشگری مبتنی بر طبیعت میان دو گروه جریان دارد آنهایی که می‌خواهند از محیط طبیعی در راستای اهداف اقتصادی سود ببرند و آنهایی که حفاظت از چشم‌اندازهای طبیعی را به عنوان یک ارزش بنیادین می‌نگرند. اما نکته اینجاست علی‌رغم ارایه یک تصویر مثبت از مفهوم عبارت گردشگری مبتنی بر طبیعت، این مفهوم الزامی ما را به سوی گردشگری پایدار رهنمون نمی‌سازد. اما در مقابل، اکوتوريسم، نوعي گردشگري طبيعي با پيامد خفيف می‌باشد که در راستای پايداری گونه‌ها و زيستگاه‌های طبيعي هم به صورت مستقيم از طريق مشارکت در اقدامات و برنامه‌هاي حفاظتي و هم به طور غيرمستقيم از طريق ايجاد درآمد براي جوامع محلي و در نتيجه ايجاد انگيزه براي آنها در جهت حفاظت از ميراث‌های طبيعی فعالانه عمل می‌نمايد. در ميان گزينه‌هاي مختلف نظام جهاني گردشگری، اکوتوريسم با اهداف ماهوی آن يعنی حفاظت از محيط زيست، التزام به جوامع محلي و احترام به ويژگي‌های فرهنگی جوامع ميزبان از جمله گزينه‌های برنامه‌ريزی بوده که دارای بيشترين سازگاری با مفهوم توسعه پايدار می‌باشد.
با این تفاصیل به کار بردن معادل‌های همچون طبیعت گردی برای اکوتوریسم نه تنها نافی بار معنایی آن است بلکه گونه‌ای پنداشت غلط را در ذهن متصور می‌نماید. متاسفانه این برداشت نه تنها در منابع علمی رایج بوده بلکه در رسانه‌ها هم معادل هم مورد استناد قرار می‌گیرد. این نکته سرآغاز انحراف از مفهوم اکوتوریسم بوده و تا بدانجا پیش می‌رود که اصطلاح اکوتوریسم پایدار شهری مورد استفاده قرار می‌گیرد که نهایت کج سلیقگی در مباحث علمی است. التقاط الگوهای فضایی و گونه‌های گردشگری و زایش یک اصطلاح بی‌معنا جز به بیراه رفتن صحت علمی نمی‌باشد. این که بستر اکوتوریسم، اکوسیستم‌های طبیعی است و اکوتوریسم یک سفر مسئولانه جهت تلذذ به اکوسیستم‌های طبیعی با رویکرد حفاظت و پایداری این اکوسیستم‌ها می‌باشد، به نظر نمی‌رسد چندان گنگ باشد.